در قلمرو اسلام‌، همهٔ‌ هنرها به‌ خدمت‌ مسجد به‌ كار رفته‌ و از این‌ راه‌ جلال‌ و سرفرازی‌ یافته‌ است‌ .هنر معماری‌ اسلامی‌، مثل‌ بیشتر معماریهای‌ عصر ایمان‌، تقریبا" یك‌ هنر دینی‌ صرف‌ بود. خانه‌ها برای‌ آن‌ ساخته‌ می‌شد كه‌ انسان‌ زندگی‌ كوتاه‌ و ناچیز خود را در آن‌جا بگذراند، ولی‌ خانه‌های‌ خدا ـ دست‌ كم‌ از درون‌ ـ نمونهٔ‌ زیبایی‌ جاوید بود. برای‌ مسلمانان‌ فقیر و پرهیزكار، همین‌ بس‌ بود كه‌ مسجد زیبا باشد.


مال‌ و كوشش‌ وی‌ به‌ بنای‌ آن‌ صرف‌ می‌شد، همهٔ‌ هنر و صنعت‌ خود را در آنجا به‌ كار می‌برد و مسجد را چون‌ قالیچه‌ای‌ پیش‌ كش‌ خدا می‌كرد و همهٔ‌ مردم‌ می‌توانستند از این‌ زیبایی‌ و شكوه‌ بهره‌ور شوند. معمولا" مسجد را نزدیك‌ بازار شهر می‌ساختند كه‌ از همه‌ طرف‌ بتوان‌ آسان‌ بدانجا رسید . بنای‌ مسجد در میان معماری‌ اسلامی‌، اهمیت‌ فوق‌ العاده‌ای‌ دارد زیرا مسجد به‌ عنوان‌ عبادتگاه‌ و مجمع‌ و محل‌ حل‌ وفصل‌ بسیاری‌ از اختلافات‌ و نیز برگزاری‌ بسیاری‌ از مراسم‌، همواره‌ مورد توجه‌ و احترام‌ بود. صنعتگران‌ و هنرمندان‌ می‌كوشیدند تا با همهٔ‌ مهارت‌ و كاردانی‌ خود در ایجاد استحكام‌ و زیبایی‌ و فضای‌ معنوی‌ آن‌ نقشی‌ داشته‌ باشند و در واقع‌، "مسجد مجموعه‌ای‌ است‌ از هنرهای‌ گوناگون‌ " كه‌ بر روی‌ هم‌، فضا و مكان‌ خاصی‌ را پدید آورده‌اند. فضا و مكانی‌ كه‌ برای‌ ایجاد رابطه‌ میان‌ خدا و خلق‌ متناسب‌ باشد و در عین‌ شكوه‌ و جلال‌ ،آراستگی‌ و تزیین‌ آن‌ ذهن‌ انسان‌ را به‌ جای‌ توجه‌ به‌ خداوند به‌ خود مشغول‌ ندارد. بنابراین‌، از آنجایی‌ كه‌ در سرزمینهای‌ اسلامی‌، مسجد پایگاه‌ اجتماعی‌ مسلمانان‌ و پناهگاهی‌ برای‌ زندگی‌ پرآشوب‌ شهر به‌ شمار می‌آمد، به‌ تزیین‌ آن‌ توجه‌ خاص‌ شده‌ است‌ و می‌توان‌ گفت‌ اولین‌ جایگاه‌ تجلی‌ هنر اسلامی‌، مسجد بوده‌ است‌. اما مساجد اولیهٔ‌ اسلام‌، بسیار ساده‌ و محقر بنا می‌شدند .

بقیه در ادامه مطلب...