بررسی عوامل ایجاد پیوند و موانع جذب میان مسجد و جوانان
مقدمه
ابتدا باید به كاركرد و قابلیتهای تربیتی مسجد اشاره كرد كه به تعبیر قرآن كریم، تزكیه بر تعلیم مقدم است، و به طبع بعد تربیتی، به جنبه آموزشی نیز اشاره خواهیم كرد. ابعاد تربیتی مسجد به گونه ای با ابعاد عبادی آن مرتبط است؛ زیرا عبادت پرورش دهنده روح و روان آدمی بوده و پاسخ به آن در واقع، پاسخ به یك نیاز طبیعی و مهم اوست. كسی كه نیازهای جسمی و روانی خود را به طور منطقی پاسخ گوید شخصیتی متعادل می یابد. ارتباط با خداوند كه دارای شكل ها و گونه های مختلفی مانند نماز، دعا و ... می باشد، در حالت كلی مقید به یك مكان خاصی نیست، به عكس مسیحیت كه یك تعصب جاهلانه ای نسبت به كلیسا دارند، لذا انسان می تواند در هر لحظه و در هر مكانی، با معبود خویش ارتباط برقرار كند، اما با این اوصاف مسجد یك جایگاه ویژه پیدا كرده است، به این صورت كه نماز با حضور قلب بالا در خانه، از ارزش كمتری نسبت به نماز جماعت در مسجد ولی با حضور قلب كمتر دارا می باشد. از این رو، معصومان(علیهم السلام) در سخنان خویش، مسجد را آشیانه و پناهگاه مؤمن بر شمرده اند؛ پناهگاهی كه انسان در آن از دغدغه و اضطراب فاصله می گیرد و به آرامش و سكون دست می یابد. امام صادق(علیه السلام) به مسلمانان سفارش می كند كه هنگام رویارویی با مشكلات و اندوه های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند. بدین روی، از یك نگاه، جنبه های عبادی مسجد را می توان در شمار نقش تربیتی آن نیز به شمار آورد. « مسجد با ایجاد آشنایی و پیوند میان مؤمن با نخبگان و صالحان جامعه، بستری مناسب برای پرورش و تربیت روحی، اجتماعی وی فراهم می كند. در مكتب تربیتی اسلام و بسیاری از مكتب های تربیتی دیگر، «انزوا طلبی» و «جمع گریزی» بیماری روحی شناخته می شود، در حالی كه اجتماعی بودن و جمع گرایی ـ در حد معقول آن ـ نشانه سلامت روح و روان انسان و تعادل فكری او به حساب می آید. مسجد با فراخوانی پیوسته مسلمانان به جمع، روح جمع گرایی، انعطاف و نظم پذیری را در آنان تقویت می كند. افزون بر آنچه گذشت، مسجد معمولاً جایگاه طرح مشكلات و مباحث اجتماعی است و به طور طبیعی، با حضور در چنین مكانی روح تعهد و دردمندی در فرد ایجاد می شود.» (1). لذا حضور مسلمانان، مخصوصا كودكان و نوجوانان سبب شده و موجب می گردد روند اسلام پذیری و جامعه پذیری دینی ایشان به درستی و با سرعت بیشتری شكل بگیرد و یك مسلمان با حضور در مساجد به وظایف فردی و اجتماعی خود آشنا گردد، ولی در این میان وظیفه متولیان فرهنگی، آموزشی و تربیتی مساجد بسیار مهم به نظر می رسد، كه در ادامه به گوشه ای از آن اشاره خواهیم نمود.
تعلیم و تربیت رسالت اصلی مساجد
شاید كسی
نباشد كه منكر جایگاه و قابلیت تربیتی افراد جامعه اسلامی، مخصوصا برای نسل كودك،
نوجوان و جوان باشد، ولی این یك امر بسیار مهم این است كه مهم ترین و اصلی ترین
رسالتی كه توانسته مسجد در عصرهای مختلف و مخصوصا در عصر كنونی ایفا كند، همین
جنبه تربیتی است، زیرا مسجد دارای ارزش و قابلیتهای ذاتی است كه شاید نتوان این
ویژگیها را در هیچ یك از نهادهای دیگر جامعه دینی و انسانی جستجو كرد، ولی باید به
این مسئله توجه نمود كه با حرفهای كلی و آرمانی نمی توان به حالت مطلوب رسید. بلكه
باید با توجه به اصول لایتغیر و فرامین اسلامی و اقتضاءات امروزی، یك سیاستگذاری
مناسب تربیتی و آموزشی صحیحی را اتخاذ نمود. برای نمونه یكی از بارزترین ویژگی های
مسجد حضور جامعه اسلامی در كنار هم و اجتناب از تكروی هاست:
«آموزش ابزار تربیت است و مراكز آموزشی (مانند: مدرسه و دانشگاه) بستری مناسب برای
تربیت است. لذا از مهم ترین كاركردهای مسجد ایجاد حیات معنوی جمعی و همبستگی
اجتماعی مومنان است. اسلام به خلاف مسیحیت، دینی فردگرا نیست، حتی به حیثیت جمعی
انسانها توجه بیشتری دارد. » (2).
ارتباط میان فردی و جمعی
از كاركردهای انحصاری و همیشگی مسجد، تعلیم و تربیت حضوری و واقعی است كه با توجه به تاثیر فضا و نوع فیزیك مسجد از حیث تربیتی و امام جماعت با ارتباط مستقیم، مخاطبان، موثرترین نقش را خواهد داشت. لذا اساس قالبهای تربیتی مساجد بر ارتباط چهره به چهره بنا شده است و این به ارتقاء سطح كیفی این ارتباط كمك میكند، لذا باید از این قابلیت به بهترین شكل استفاده نمود. حال با تاكید بر ارتباط عمیق رو در رو كه میراث گذشتگان است و آثار مطلوب آن بر ما مشخص است، ولی باید از ابزارهای ارتباط جمعی و قابلیت ابزارهای نوین و در عین حال مناسب (كه با اساس دین و كاركرد تربیت دچار تعارض نباشد) استفاده نمود، كه این موضوع خود نیاز به تحقیقی مجزا دارد.
تربیت محوری
بهترین جا برای تحقق تربیت دینی و اسلامی فرزندان ما مسجد است، زیرا مسجد مكان انسان سازی است، از سوی دیگر در جامعه اسلامی، آنچه باید محور قرار بگیرد، تربیت است. « اگر تربیت اصل قرار گرفت به طبع سیاست، اقتصاد، مدیریت، فرهنگ و آموزش جامعه نیز اصلاح خواهد شد، زیرا تربیت هسته جامعه است و باید در سیاستگذاری های كلان و خرد جامعه اسلامی مانند میزان رشد و تعامل مساجد با سایر نهادها باید این اصل باشد كه چه میزان می توان مساجد را در مسیر تربیت دینی افراد جامعه قرار داد و بعد از آن به ابعاد و قابلیتهای دیگر مساجد پرداخت.» (3) .
ضعفهای رسانههای عمومی و مسجد
در صدر اسلام به دلیل رشد كم جوامع از لحاظ تمدنی و نهادها و مراكز اجتماعی، به تعبیری مساجد تنها رسانه ارتباطی بین شرع اسلام و توده مردم بود كه بوسیله نبی اكرم (صلوات الله علیه) و بعد از آن بوسیله ائمه اطهار (علیهم السلام) شكل می گرفت.« پیدایش مراكز موازی مساجد مثل مدارس، بسیج، فرهنگ سراها و مراكز متعدد فرهنگی، تعدد كانال ها و شبكه های تلویزیونی و ماهواره و اینترنت و غیره، سرگرمی های متنوع و برنامه ورزشی و تفریحی با سرمایه گذاری های كلان، جذب امكانات فرهنگی به منظور اجرای طرح های گوناگون و چیزهای كم اهمیت مثل موسیقی و سرگرمی های بی محتوا، ارایه ی چهره ضعیف از اهل مسجد در فیلم، حاضر نشدن پیوسته در مسجد، ضعف تبلیغات، پیام های بی محتوا، پخش برنامه هایی كه گاهی به كونه ی غیر مستقیم بر مسجد تاثیر منفی دارد.» (4). در زمانه ما مراكز رسمی و نهادها غیر رسمی فراوانی شكل گرفته كه هر كدام یك وظیفه ای را به عهده دارند، و ذهن برخی را نیز به این سمت برده كه مسجد باید تنها وظیفه اجرای نماز و فعالیتهای صرف مذهبی را ایفا كند، در حالیكه این دیدگاه بسیار خام و اشتباه است و برای رسیدن به یك حالت مطلوب نیاز به بررسی های فراوان دارد، اگر در صدر اسلام تمام فعالیتهای تربیتی و آموزشی در مساجد انجام می گردید، آیا در زمان حاضر نیز باید همین اتفاق بیافتد؟ رابطه و تعامل سایر مراكز و نهادها باید چگونه باشد، نقش های انحصاری مسجد و هر نهادی چیست؟ و برای تحقق تعلیم و تربیت اسلامی هر ارگان، نهاد، مركز و مجموعه تبلیغی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی باید چه خط مشی و برنامه ای را دنبال كند، مطمئنا بهترین كار این نیست كه شروع كنیم و نهادها و مجموعه های موازی را حذف كنیم، بلكه حالت ایده آل این است كه هر حذف، اصلاح و تداومی باید براساس یك نقشه راه مشخص باشد.
جایگاه امام جماعت، متولیان مسجد و والدین
به این سبب كه كودكان و نوجوان بی مقدمه نمی توانند با مساجد ارتباط برقرار كنند لذا والدین و متولیان تربیتی موظفند پلی را بین مسجد و فرزندان جامعه اسلامی برقرار كنند و مهم تر از جذب ایشان، نگه داشتن و تربیت دینی و جمعی نمودن فرزندان است. مساجدی كه در عصر ما وجود دارند، دارای اشخاص و متولیان متفاوتی است، از جمله می توان به هیات امناء، خادم، مسئولین اجرایی و فرهنگی و ... اشاره كرد، اما به قطع و یقین می توان گفت اصلی ترین نقش را امام جماعت ایفا می كند و اصولا باید ایفا نماید. در بسیاری از مساجد مشاهده شده كه فضای مطلوب و امكانات مادی زیادی موجود است ولی آثار تربیتی آنها چندان مطلوب نبوده است و در حالت مقابل، مساجدی با فضا و امكاناتی محدود، توانسته اند به ثمرات عظیم تربیتی برسند، لذا در این بین نقش اصلی را امام جماعت به عنوان مركز ثقل ایفا می كند.« خصوصیات اخلاقی امام جماعت، سخنرانی های ضعیف و دعوت نكردن از سخنواران ماهر، نبود ارتباط با مراكز روحانیت، مركز رسیدگی به امور مساجد و سایر مسجد های اطراف، استفاده نكردن از تجربیات دیگران، بی توجهی به برنامه ریزی و سازماندهی امور مساجد، فقدان مدیریت كارآمد در مساجد، نبود نقد و نظارت بر عملكرد ائمه جماعات، منحصر بودن در تبلیغ سنتی و استفاده نكردن از ابزار روز، پاسخگو نبودن به گرایش های گوناگون و تامین نبودن ائمه جماعات از مهم ترین چالش های مهم در این عرصه است.» (5) . نكته مهم دیگر در ارتباط با مساجد و نمازخانه ها ، كه می تواند نقش بسیار مهمی در ایجاد و تقویت احساس مذهبی در كودكان و نوجوانان داشته باشد ، ویژگیهای شخصیتی كارگزاران اصلی آنها ، بخصوص پیشنمازها و خادمین مساجد است .خلق و خوی نیكوی امام مسجد و مهارت اجتماعی او در برقراری ارتباط با نمازگزاران بویژه نوباوگان و نوجوانان فوق العاده حساس است . استقبال از حضور اتفاقی یا مستمر نوجوانان در مسجد ، توسط امام مسجد و با چهره ای گشاده و متبسم ، احساس زیبا و خوشایندی را در وجود نیازمند محبت كودكان و نوجوانان ، ایجاد می كند. باید مراقب بود كه خدای ناكرده با تندخویی و عتاب و خطاب ، زمینه آزردگی روان حساس ، ترد و شكننده نوجوانان را به هنگام حضور در مسجد ، به هر دلیلی كه باشد فراهم ننمایم ! بعضاً مشاهده شده است كه به هنگام اقامه نماز و یا سخنرانی خطیب ، بعضی از كارگزاران مسجد ، مانند خادم مسجد ، با تندخویی و عصبانیت كودك یا كودكانی را كه همراه پدر یا برادر بزرگتر خود به مسجد آمده اند، چون شیطنت می كنند ، آزرده می سازند یا از محوطه مسجد بیرون می كنند . متأسفانه این قبیل عكس العملهای ناسنجیده، خود می تواند آفتی باشد برای رشد و پرورش احساسات مذهبی كودكان. » مسلماً از اولیای كودكان انتظار می رود كه وقتی با كودكان خردسال خود به مسجد می روند حتی الامكان سعی نمایند به هنگام اقامه نماز یا ایراد سخنرانی ، مراقب رفتار فرزندان خود باشند. اما باید توجه داشت كه هرگونه تندخویی ، اعمال خشونت و كنترل شدید می تواند احساسات لطیف كودكان را خدشه دار نماید . همان¬گونه كه پیشتر اشاره شد امام حسن(ع) و امام حسین (ع) نیز زمانی كه كودكی خردسال بودند، به هنگامی كه پیامبر بزرگوار (ص) به سجده می¬رفتند، بر دوش پیامبر(ص) می¬نشستند و بازی می¬كردند و پیامبر(ع) نمازشان را طولانی می¬كردند تا آنها بیشتر لذت ببرند.» (6).
سادگی و زیبایی مسجد
اگر می خواهیم مساجد بتوانند وظیفه آموزشی و تربیتی خود را به خوبی ایفا كنند لذا باید تمام اركان مادی و معنوی مساجد در حد مناسبی باشد، یكی از همین جنبه ها ظاهر مسجد است، از طرفی اساسا باید مكان نماز و جایگاه مقدس مسجد، پاك و پاكیزه باشد و نیز كودكان و نوجوانان با حضور در مساجد، تصاویری را در ذهن می سپارند كه ایشان را به طور مستقیم و غیر مستقیم نسبت به دین جذب یا دفع می كند. »در یك جامعه اسلامی می بایست كودكان و نوجوانان از نگرشی مثبت و خوشایند نسبت به اماكن مقدس، همچون مساجد و نمازخانه ها برخوردار باشند. مسجد و نمازخانه باید احساسات و خاطره های زیبا و به یادماندنی را برای كودكان و نوجونان تداعی كند و سرانجام ما باید تدابیری اتخاذ نمائیم كه كودكان مسجد را محلی آرامش بخش، زیبا و دوست داشتنی بداند.» (7) . تمیزی ، سادگی و زیبایی از ویژگی های بارز مساجد و نمازخانه های مسلمانان است . استفاده از رنگهای آرامش بخش ، همچون آبی و نیلی و فیروزه ای ، و بهره گیری از شیوه معماری مبتنی بر طبیعت و اشكال هلالی و قوسی در بنای مساجد جلوه خاصی به ساختار ظاهری آن می بخشد. چنین آراستگی و نمای آرام بخش ، زمانی كه با طنین دلنشین اذان ، آن هم با نیكوترین صدا ، همراه می شود، بر گیرایی مساجد می افزاید و آن زمان كه از همه مساجد مسلمین بوی خوش عطر و و گلاب به مشام كودكان و نوجوانان می رسد، همه وجودشان سرشار از احساسات زیبا و دوست داشتنی می گردد. در واقع چنین انتظار می رود كه در طول شبانه روز از همه مساجد شهر بوی خوش عود و عطر و گلاب به مشام عابران و رهگذران برسد. چگونه ممكن است در مكان مقدسی همچون مسجد ، سجده گاه الهی ، بعضاً خدای ناكرده بوی عرق پا ، دود زهرآلود و آزار دهنده سیگار به مشام برسد؟ بدون تردید اگر در چنین شرایطی ، كودكی برای نخستین بار به همراه پدر یا معلم خود وارد مسجدی بشود، بوی دود ناشی از سیگار، وجودش را آزرده خواهد ساخت و ما بدون این كه قصدی داشته باشیم ، ناخودآگاه ، احساس ناخوشایندی در ضمیر او ایجاد خواهیم كرد . لذا وضعیت اماكن مقدس ، همچون مساجد شهر و نمازخانه های مدارس و مسافرخانه ها و غیره باید به گونه ای باشد كه همه رهگذارن و همسایگان در ساعات مختلف شبانه روز ، به هنگام عبور از نزدیكی آنها ، با استشمام رایحه خوش، پی به وجود آن اماكن مقدس ببرند!
مسجد و آموزش اسلامی
مساجد
نهادهای اساسی آموزش در زمینه های قرآن، احكام، اخلاق و علومی مانند كلام و فقه
بوده اند. در پیوند با همین نقش آموزشی، به تدریج، مساجد عهده دار كتابخانه های
عظیم و پر رونقی شدند كه در برخی از شهرهای ایران امروز نیز وجود دارد. « مساجد
محل پرورش استادان بزرگی بودند كه بعدها خود از علما و مدرسان بنام اسلام گردیدند.
طی قرن ها، كه تمدن اسلامی سیر نزولی خود را طی می كرد، مساجد دیگر به عنوان یك
نهاد اسلامی، نقش ها و كاركردهای مذكور را ایفا نمی كرد. با توجه به تحولاتی كه در
اروپا رخ داده بود و در آن كلیسا صرفاً نقش عبادی داشت، در بازتاب این تحول فكری
بر جوامع اسلامی، در كشورهای اسلامی نیز مساجد از نقش اصلی خود تهی گردید و تنها
به یك بعد آن، كه عبادت بود، توجه می شد.». در پایان نیز به آيات قرآنى اشاره می
كنیم كه در زمينه ارزش آموزش و علم تاكیدات فراوانی دارد و همگى بر بلندى جايگاه
دانش و برترى مقام علما و بزرگداشت مرتبه خرد و معرفت و بى ارزشى نادانى و نادانان
دلالت مى نمايد. قرآن نادانى را با نابينايى يكى دانسته و آن را به گمراهى و
تاريكى محض تشبيه دانسته، مى فرمايد:
« رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ
وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ
الحَكِيمُ»(بقره/129)
مهمترین عوامل ایجاد پیوند میان مسجد و جوان عبارتند از:
1- ایجاد ارتباط عاطفى بین خانه و مسجد
خانواده به عنوان نخستین كانون تعلیم وتربیت نقش عمدهاى در برقرارى ارتباط جوان با مساجد دارد. بسیارى از كارهاى ناپسند تا به صورت عادت در نیاید در اجتماع انجام نمىگیرد. امام على(ع) یكى از روشهاى تربیتى را عادت مىداند كه از آن به عنوان طبیعت دوم یاد مىكند. و مىفرماید: «عود نفسك فعل المكارم و تحمّل اعباء المغارم تشرف نفسك و تعمر آخرك و یكثر حامدوك(8و9)؛ نفس خود را به امور نیك عادت دهید تا شرافت یابید و آخرت خود را آباد كنید و ستایش كنندگان را افزایش دهید بر این اساس اسلام سفارش مىكند فرزندان را از كودكى به نماز و روزه عادت دهید تا تقید به فرائض در بزرگسالى بر آنان دشوار نگردد.(10 ).
2- ایجاد ارتباط عاطفى بین مدرسه و مسجد
مدرسه به
عنوان خانه دوم مىتواند پل ارتباطى بین جوان و مسجد باشد. جوانان ما بیشتر اوقات
خود را با محیط مدرسه و با تماس و گفتگو با مربیان مىگذرانند و بدیهى است كه
گفتار و كردار آنان تأثیر بیشترى دارد. از این فرصت باید استفاده كرد وتفكیك
ناخواسته میان تعلیم و تربیت را از بین برد مراكز آموزشگاهى نباید تنها دغدغه خود
را آموزش و تدریس بدانند. متأسفانه امروز درمراكز آموزشى دو مقدمه آموزش و پرورش
از یكدیگر جدا شده و افراد خاصى خود را موظف به تربیت دینى نوجوانان و جوانان
مىدانند از این رو در مدارسى كه نماز جماعت اقامه مىشود در نمازخانه فقط مربیان
پرورشى و معلمان دینى حضور مىیابند و دیگر معلمان حضور كم رنگ دارند. آیا معلمان
ریاضى، انگلیسى، ورزش، فارسى و غیره در قبال تربیت دینى دانشآموزان وظیفهاى
ندارند؟ اگر معلم ریاضى در كنار دانشآموزان در نماز جماعت حضور یابد قطعاً اثر او
به مراتب بیش از مربیان پرورشى خواهد بود. از سوى دیگر متصدیان امور مساجد باید رابطه
خود را با مدرسه تقویت نمایند.
اگر در جشن مدرسه، شیرینى به شكل بستهبندى شده و به نام مسجد به دانشآموزان داده
شود چه تأثیرى خواهد داشت؟ اگر امام جماعت و هیئت امناى مسجد در مراسم مدرسه شركت
كنند چه فضاى مناسبى ساخته خواهد شد؟ از این طریق مىتوان موانع میان مسجد و مدرسه
را از پیش رو برداشت و تعادل طرفین برقرار كرد.
3- ایجاد ارتباط عاطفى بین مسجد و جوان
جوان، موجودى
است عاطفى، زود رنج و شكننده. اگر با جوانان با صداقت و احترام برخورد شود به
سهولت مىتوان در این دوره از حیات در عمق دل و صفاى قلب او نفوذ كرد. پیامبر
اكرم(ص) توصیه فرمودهاند: «علیكم بالشبان خیراً فانهم ارق افئدة ان اللَّه بعثنى
بشیراً و نذیراً محالفنى الشبان و خالفنى الشیوخ؛ بر شما باد به جوانان كه قلب
آنان رقیقتر و آمده پذیرش خیر است. وقتى خداون مرا براى انذار و بشارت مردم مبعوث
كرد سالخوردهها با من مخالفت كردند اما جوانان با من پیمان بستند».(11)
لازم نیست شعائر دینى و تكالیف شرعى را بر جوانان تحمیل كرد كه این كار عكس العمل
منفى دارد بلكه كافى است كانون مذهبى را به صورت جذاب، عرضه نمود و فضاى صمیمى و
خوشایندى را فراهم كرد. و در كنار هدایت بر همدلى تأكید ورزید. براى توفیق در
ارتباط بین مسجد و جوان باید به همدلى برسیم. وقتى جوان احساس كند تنها از او گوش
انتظار داریم چیزى به نام پذیرش اتفاق نمىافتد. ما معمولاً در نصیحت كردن
قهرمانیم اما در همدلى واقعاً كم مىآوریم و به همین دلیل پلهاى ارتباط را
مىشكنیم. همدلى نیازمند چند مسأله است:
1- درك جوان
واقعیت آن
است كه دوره جوانى اقتضائات خاص خود را دارد. جوانان به دلیل ناپختگى كم تجربگى،
احساسات شدید و مشكلات بلوغ به طور طبیعى، خطاپذیرند و از طرفى روحیه استقلالطلبى
و ستیزه جویى زمینه چالشها و تضادها را در میان این قشر و بزرگترها به وجود
مىآورد نحوه برخود با مسائل جوانان بسیار ظریف و حساس مىباشد، بسیارى از دست
اندركاران كانونهاى دینى و مساجد، بدون توجه كافى به واقعیات دوران نوجوانى و
جوانى و مشكلات ویژه آنان، اقدام به واكنشهاى تند و افراطى مىكنند و چه بسا یك
یا دو برخورد ناسنجیده و ناصواب براى همیشه جوانان را از مساجد و عرصه تربیت دینى
دورگرداند.
استاد مطهرى داستانى را نقل مىكند كه گویا این حقیقت است و مىگوید: شخصى كه به
مسجد مىآمد و نماز جماعتش ترك نمىشد توسط یكى از مقدسین مورد عتاب قرار مىگیرد
كه اگر مسمانى چرا ریشت را این طور كردهاى؟ او از همان جا سجاده را بر مىدارد و
مىگوید این مسجد و این نماز جماعت و این دین و مذهب مال خودتان رفت كه رفت.(12)
آنان كه منادیان و ناشران فرهنگ نمازند باید راههاى ارتباط با جوانان را شناسایى
كنند و از روشهاى كارآمد استفاده نمایند و خودرا جاى جوان بگذارند وتوقع بیش از
حد از او نداشته باشند خوشبختانه دین واقع بین اسلام به نكات دقیقى پرداخته كه
بسیار كارگشا است. وقتى امام على(ع) با خدمت كارش قنبر براى خرید لباس به بازار
رفتند و دو پیراهن دو درهمى و سه درهمى خریدارى نمودند امام(ع) پیراهن سه درهمى را
به قنبر دادند. قنبر گفت: شما به آن سزاوارترى چون شما بالاى منبر مىروى و خطبه
مىخوانى، امام(ع) در پاسخ فرمود: «انت شاب و لك شره الشباب؛ تو جوان هستى و میل
جوانى دارى».(13)
در حدیث فوق امام(ع) این درس را به همگان داده است كه جوان را درك كنند و روحیه او
را در نظر گیرند.
2- انعطافپذیرى
همدلى بدون انعطافپذیرى ممكن نیست. جوان به حكم جوان بودن در معرض خطا و لغزش است. از این رو امام على(ع) مىفرماید: «جهل الشباب معذور و علمه محقور؛ نادانى جوان غیر قابل ملامت و علم او محدود واندك است«(14)خداوند به پیامبر رحمتش مىفرماید: «و لو كنت فظاً غلیظ القلب لا نفضوا من حولك« (15)؛ اگر سخت دل و ترش روى بودى همه از تو دور تو پراكنده مىشدند. مسؤلان مساجد باید با تحمل و بردبارى و انعطافپذیرى، با جوانان بزرگوارانه برخورد كنند و چون پدرى دلسوز دست نوازش بر سر فرزندان خود بكشند و «ارتباط عاطفى« را بر ارتباط دستورى و خشك مقدم دارند. روان شناسان معتقدند نخستین امرى كه بر اثر پیوندهاى معنوى یا معنایى و دوستى مىشكفد محبت است و محبت در ابتداى امر مستقل و فراگیراست(16).
3- جوان گرایى
معمولاً جوان از جوان بهتر و زودتر مىپذیرد. در دو جوان به دلیل نزدیك بودن جهان احساسى وعاطفى و روحى، تفهیم و تفاهم سریعتر اتفاق مىافتد. در حال حاظر ائمه جماعت بسیارى از مساجد كهنسالاند و با دنیاى جوان بیگانهاند هر چند در این میان، پیران خوش اندیش و جوان دل وجود دارند كه توانایى فوق العادهاى در جذب جوانان دارنداما باید به یك جوان گرایى در مساجد برسیم. بعضى از جوانان، عدم امكان ارتباط با امام جماعت سالمند را دلیل اجتناب از نماز جماعت و عدم حضور در مساجد مىدانند و به تجربه دیده شده مساجدى كه امام جماعت جوان و پرشورى دارد در جذب جوانان موفقتر بودهاند. در این رابطه لازم است تحولى در سیستم مدیریتى مساجد به وقوع پیوندد و فرهنگ جوان گرایى در اداره مساجد نهادینه گردد و جوانان در كنار سالمندان در هیئت امناى مساجد راه یابند.
4- زیبا سازى مساجد
یكى از راههاى استحكام پیوند جوانان با مساجد، زیبا ساختن مساجد و كانونهاى دینى است. مساجد از همان سردر تا درون مسجد (صحن، محراب، فضا، دیوارها و غیره) باید آراسته و پیراسته و جوان پسند باشد واز جاذبههاى هنرى و علمى در پیشانى مسجد استفاده شود. پاكیزگى، طراوت و زیبایى مسجد، در جذب جوانان بسیار مؤثر است. بعضى از دانشآموزان، بوى بد، فضاى تنگ نمازخانه، فرشها و موكتهاى آلوده را باعث بى رغبتى به نماز مىدانند.
5- فعال كردن مساجد
براى حضور جوانان در مساجد، لازم است، مساجد را از انحصار به نماز، خارج كرد، جوان عنصرى فعال و پرشور است و به دنبال كانونى فراگیر و خودجوش مىباشد. مطالعه عصر نبوى نشان مىدهد كه مسجد، پایگاه تصمیمگیرى اجتماعى، نظامى، سیاسى، عبادى و فرهنگى بوده است. در این صورت مسجد یك مجتمع مىباشد كه جوانان را با سلایق مختلف در خود جمع كرده است. اگر در دوران دفاع مقدس ما شاهد حضور چشمگیر جوانان در مساجد بودیم یكى از دلائلش فعال بودن در زمینههاى عبادى، نظامى و فرهنگى بوده است. اگر امكانات هنرى، ورزشى، نمایشى، كتابخانه در كنار مسجد به عنوان جزئى از پیكره مسجد محسوب شود جوانان به مسجد راغبتر خواهند شد. با كمال تأسف دنیاى الحاد در مسیر خود با ظواهرى زیبا از روشهاى نو و از تمامى امكانات استفاده مىكنند ولى ما تنها به روشهاى سنتى اكتفا كردهایم و از همه ظرفیتها استفاده نمىكنیم. قرآن كریم به كاربرد هنر در القا و تغییر افكار اشاره كرده و مىفرماید: سامرى دشمن موسى(ع) با زر و زیور، گوسالهاى ساخت كه صدایى شگفت داشت و آن را خداى موسى معرفى كرد و به این صورت پیروان موسى(ع) را به انحراف كشاند(17). چرا ما براى هدایت مردم از شیوههاى هنرى مثل فیلم، كارتون، تئاتر، نقاشى، گرافیك، مسابقه و غیره استفاده نكنیم؟
6- بهبود شیوههاى پیام رسانى دینى
متأسفانه در روشهاى تبلیغى و جذب جوانان، بیشتر از روشهاى كلیشهاى و تكرارى و به صورت مستقیم استفاده مىكنیم و همین امر در بى علاقگى و گریز جوانان از نماز جواعت مؤثر بوده است. در برخى تحقیقات به ویژه تحقیقاتى كه در آموزش و پرورش انجام پذیرفته است یكى از دلایل گریز دانشآموزان از نماز جماعت، سخنرانىهاى طولانى و تكرارى مطرح شده است. (18). ما هندسه گفتن با جوانان را به خوبى نمىدانیم و یا رعایت نمىكنیم. پر گویى، مكرر گویى و ارتباط مستقیم آمرانه و دستورى باعث دلزدگى و نفرت و دین گریزى جوانان مىشود. در یك نظر سنجى از دانشآموزان كه در مورد منابع كسب اطلاعات درباره زندگى حضرت على(ع) صورت گرفته است معلوم گردید كه سریال امام على(ع) كه از تلویزیون پخش شد بالاترین نمره 4/35 ولى سخنان روحانیون كمترین نمره (2/43) را به خود اختصاص داده است و این موضوع، نگرش منفى جوانان نسبت به روش متعارف تبلیغ دینى را مىرساند و ثابت مىكند كه دانشآموزان به طور كلى، حوصله و علاقه كمترى براى شنیدن سخنان یا خواندن مطالب دارند. ما در عصر ابتكارات و خلاقیتها به سر مىبریم هر روز شیوههاى جدید اطلاع رسانى و تبلیغاتى ابداع مىشود ولى آیا شیوههاى پیام رسانى در عرصه دین و معارف دینى شیوههاى كارآمد و به روز است؟ بى شك منبر و وعظ و خطابه یكى از شیوههاى اصیل و مؤثر تبلیغ دینى است ولى آیااین روش در همه جا و براى همه اقشار جامعه مفید است؟ آیا ائمه جماعات مساجد به غیر از سخنرانى، روش دیگرى را آزمودهاند؟ باتوجه به تجارب سودمند مبلغان در سالهاى اخیر در به كارگیرى از گفتگوى مستقیم دو نفرى و به اصطلاح تبلیغ چهره به چهره و رفیق شدن و اظهار همدردى كردن بانسل جوان وقت آن رسیده كه در سطح وسیع از این تجربه ارزشمند استفاده گردد و ائمه جماعات مساجد با اتخاذ روش ابتكارى خود، مجالس رادر خانهها به صورت پرسش و پاسخ و هدایت غیر مستقیم برگزار نمایند. یكى از رموز موفقیت روحانیون در جبهههاى حق علیه باطل در سالهاى دفاع مقدس در همین امر نهفته است روحانى با رزمندگان نشست و برخاست داشت در كنار آنها غذا مىخورد، استراحت مىكرد، در غم و شادىهاى آنان شریك بود و از میهن اسلامى دفاع مىنمود و در وقت نماز، به عبادت مىپرداخت، از این رو رزمنده به محض شنیدن صداى اذان با رغبت و عشق به نمازخانهها روى مىآوردند و نداى وحدت سرمىدادند.
7- عملگرایى
روابط جوان
با مسجد تا حد زیادى بستگى به نوع برخورد و رفتار امام جماعت و الگوهاى
جامعهدارد. جوانان حساس و زود شكن هستند. رؤیت فاصله میان گفتن و بودن در جامعه،
زمینه گریز جوانان را فراهم مىكند. آنها كمتر مىتوانند به تحلیل عمیق
بپردازند، از این رو زود قضاوت و حكم صادر مىكنند. توصیههاى كلامى در صورتى كه
با رعایت نكات روان شناختى انجام گیرد تأثیرى بسزا خواهد داشت ولى عدم هماهنگى
میان قول و فعل، پند و اندرز مربیان را بىاعتبار مىكند. امام صادق(ع) مىفرماید:
هرگاه شخص عالم به مقتضاى علم خویش عمل نكند اثر موعظهاش هم چون آب باران بر روى
سنگ صاف از قلبهاى مردم محو خواهد شد. امام على(ع) نیز مىفرماید(19). كسى كه خود
را پیشواى مردم قرار مىدهد پیش از آن كه به آموزش دیگران بپردازد باید خود را
آموزش دهد و نیز باید تربیت كردار او بر تربیت گفتارش پیشى داشته باشد. (20).
استاد مطهرى مىگوید: این خود یك غفلت و اشتباه بزرگى است امروز در اجتماع ما كه
براى گفتن و نوشتن و خطابه و مقاله بیش از اندازه ارزش قائلیم و بیش از اندازه
انتظار داریم. در حقیقت از زبان اعجازمىخواهیم. (21). سعدیا گر چه سخندان و مصالح
گویى به عمل كار بر آید به سخندانى نیست فرزندان ما بیش از آن كه به گفتار ما نظر
افكنند اعمال ما را زیر نظر مىگیرند كه گفتهاند: بچههاى ما آن گونه مىشوند كه
ما هستیم نه آن گونه كه مىخواهیم باشند. (22). یكى از پیامدهاى تضاد در گفتار و
رفتار مبلغان دینى و متصدیانامور مساجد، ایجاد تنفر در بین جوانان است در
روانشناسى ثابت شده است كه بخش زیادى از یادگیرى انسان از راه چشم صورت مىگیرد.
استاد مطهرى مىگوید: هیچ چیز بشر را بیشتر از عمل تحت تأثیر قرار نمىدهد شما
مىبینید مردم از انبیاء و اولیا زیاد پیروى مىكنند ولى از حكما و فلاسفه آن قدر
پیروى نمىكنند چرا؟ براى این كه فلاسفه فقط مىگویند، فقط مكتب دارند، فقط تئورى
مىدهند... ولى انبیا و اولیا تنها تئورى و فرضیه ندارند عمل هم دارند آن چه
مىگویند اول عمل مىكنند حتى این طور نیست كه اول بگویند بعد عمل كنند اول عمل
مىكنند بعد مىگویند، وقتى انسان بعد ا زآن كه خودش عمل كرد گفت آن گفته اثرش
چندین برابر است.(23).
بسیار اتفاق افتاده وقتى از جوانان مىپرسیم چرا به مسجد نمىروى؟ مىگویند فلان
مسجدى نماز جماعتش ترك نمىشود ولى در عمل فلان كار را مىكند. او انتظار چنین
رفتارى را از الگوهاى جامعه ندارد. از این رو نسبت به همه چیز بدبین و بى اعتماد
مىشود. در شرایط كه جوان به الگوگرایى و همانندسازى توجه خاص دارد باید روى كرد
تازهاى به این مقوله ارزشمند صورت گیرد و الگوهایى متناسب با فرهنگ دینى به شكل
جوان معرفى گردد و در دو بخش، سختافزارى و نرمافزارى شكل و محتواى مساجد، تغییر
اساسى به وجود آید تا در تعامل جوان و مساجد، شاهد خیزشى همه جانبه باشیم.
8- پاسخ گویى به پرسشهاى دینى جوانان
یكى از
راههاى استحكام پیوند میان مسجد و جوان، رفع نیاز فكرى و معنوى جوانان مىباشد.
جوانان ذهن خلاق و جستجو گرى دارند و همواره به دنبال كشف حقیقت و حل مسائل و پاسخ
گویى به شبهاتاند. علاوه بر آن امروز شبهه افكنى در حوزه فرهنگ دینى یكى از پر
خطرترین جلوههاى تهاجم فرهنگى در عرصه تربیت دینى است این شبهات به قول استاد
مطهرى، گذرگاه خوبى هستند اما عدم پاسخ گویى به آنها موجب تزلزل در عقاید
واندیشههاى دینى آنان مىگردد و پایههاى تربیت دینى را سست مىگرداند. جوان اگر
احساس كند كه مسجد محلى براى پاسخ گویى به سؤالات اوست و در آن شخصیت ارزشمند و
فرهیختهاى است كه درد او را درك مىكند، خواه ناخواه به سمت و سوى او متمایل
مىگردد و دیگران رانیز با خود همراه مىسازد. استاد مطهرى مىگوید: ما امروز از
این نسل گله داریم كه چرا با قرآن آشنانیست چرا در مدرسهها قرآن یاد نمىگیرند
حتى به دانشگاه هم كه مىروند از خواندن قرآن عاجزند البته جاى تأسف است كه این
طور است اما باید از خودمان بپرسیم ما تاكنون چه اقدامى در این راه كردهایم؟ آیا
با همین فقه و شرعیات و قرآن كه در مدارس است توقع داریم نسل جوان با قرآن آشنایى
كامل داشته باشد؟ قرآن از مؤمنان مىخواهد كه سخنانشان محكم و استوار باشد »قولوا
قولاًسدیاً؛(24) این نكته در تربیت دینى و جذب جوانان بسیار مهم و حیاتى است كه
سخنان مربى باید(25).
همچون سدى محكم جلوى امواج مختلف مقاوم باشد.
9- پیوند مسجد با زندگى جوان
اگر مساجد از
خاصیت تك بعدى (معنوى گرایى) به سوى چند بعدى شدن سوق داده شود و اقدام عملى در
جهت نیازهاى فردى و اجتماعى نسل جوان بردارد قطعاً در جذب جوانان موفق خواهد بود.
وجود برخى مشكلات زمینه ساز انحراف و بى رغبتى به دین یا كانونهاى دینى است.
بیكارى، عدم ازدواج و عدم تأمین معیشتى زمینه دین گریزى و سستى نسل جوان را فراهم
مىسازد. از جوانى كه در آتش غریزه جنسى مىسوزد و بر اثر بى كارى و عدم امید به
آینده سر از یأس و ناامیدى در مىآورد و مأمنى براى حل مشكلات خودنمى یابد چگونه
انتظار رغبت به نماز و دین مدارى از او مىتوان داشت. دین خردگرا و حكمت مدار
اسلام در كنار مسایل معنوى بر مسایل مادى و اقتصادى نیز تأكید مىكند و فقر را مایه
كفر معرفى مىكند چنان كه از پیامبر (ص) نقل است كه فرمود: كاد الفقر ان یكون
كفراً(26)؛ رهبران دینى و الگوهاى جامعه باید خود را با مشكلات.
جوانان درگیر كنند و در حد امكان در حل آن بكوشند تا از این طریق پیوند عاطفى
برقرار گردد. مردم دل به كسى مىدهند و خانه دل را حریم كسانى مىسازند كه با درد
و رنج آنان آشنا و با غم هایشان محرم و در راه خدمت به آنان كوشا باشند.
در این راستا پیشنهاد مىشود در مساجد ستاد رفع مشكلات جوانان تأسیس گردد و
معتمدینمحل از اهل مسجد در ساماندهى معیشت جوانان، كاریابى، آسانسازى ازدواج و
غیره مشاركت نمایند. پس بیائیم در نگرش و روش خود به دو مقوله ارزشمند مسجد و
جوان تجدیدنظر نماییم و بین این دو علقهاى ناگسستنى برقرار سازیم.
موانع حضور جوانان در مسجد
1ـ بحران هويت ديني، 2ـ تهاجم فرهنگي، 3 ـ روحيات و خواستههاي جوان و مسجد ، 4 ـ ناهنجاريها ، 5 ـ دين گريزي
راههاي جذب جوانان
1- امام جماعت، 2- خانواده و دوستان،3ـ امكانات و فعاليتهاي مسجد (امكانات، فعالیتها، سفرهاي زيارتي و سياحتي برگزاری مسابقهها)، 4ـ بها دادن به جوانان (عضويت در هيئت امنا، نظرخواهي، واگذار كردن فعاليتهاي مسجد به جوانان)، 5ـتبليغات ديني، 6ـحضور شخصيتهاي موجه و محبوب جوانان در مسجد، 7ـنظافت و تزيين مسجد، 8ـ برخوردها، 9ـ بيان مباحث مورد نياز جوانان در مسجد، 10ـ تشويق
موانع حضور جوانان در مسجد
با توجه به ويژگيهاي شخصيتي جوانان و حساسيت و تأثير رفتار آنان در آينده انقلاب، در اين بخش موانع حضور جوانان در مسجد را بررسي ميكنيم. البته موانع رونق و شكوفايي مسجد در حاضر نشدن جوانان در اين مكان، مؤثر است.
1- بحران هويت دیني (27)
بحران هويت
از سالهاي نوجواني آغاز ميشود و بخشي از سالهاي آغازين جواني را نيز در بر ميگيرد.
نوجوان در صدد است تا به گونهاي روشن بداند كه او كيست؟ نقشي كه بايد در جامعه
ايفا كند چيست؟ آيا او كودك است يا يك بزرگسال؟ آيا او توانايي آن را دارد كه روزي
در جايگاه يك همسر، پدر يا مادر قرار گيرد؟ آيا او با وجود نژاد، مذهب يا زمينههاي
ملي كه او را از نظر مردم كم ارزش جلوه ميدهد، احساس اعتماد به نفس دارد؟(28)
بحران هويت، واژهاي است كه براي توصيف ناتواني نوجوان در پذيرش نقشي كه جامعه از
او انتظار دارد به كار ميرود(29) و سبب مشغوليت بي هدف، هيجانهاي جانشين و ايجاد
شخصيت منفعل در جوان ميشود.(30) . افراد شخصيتهاي گوناگوني دارند كه هويت ديني،
يكي از آنهاست. هر انساني به هويت ديني نياز دارد؛ چون گرايش به پرستش از نيازهاي
فطري اوست. به اين معنا كه فرد، مستقل از هرگونه يادگيري، در درونش تمايل به عبادت
و بندگي خدا را احساس ميكند. تجلي چنين احساس و تمايلي در رفتار ديني آشكار ميشود(31)
هويت ديني، رابطه ميان آدمي و دين را تبيين ميكند كه پيامد تدوين آن، احساس تعهد
در قبال ارزشها و باورهاي آن مكتب است. برخي از صاحب نظران، تعهد را به عنوان سنگ
بناي هويت ديني تلقي ميكنند.(32)
با توجه به آنچه هويت ديني در اختيار نسل جوان قرار ميدهد،(33)اختلال و آشفتگي در
آن سبب ضعف دين داري در ميان جوانان ميگردد؛ زيرا تعهد و مسؤوليت پذيري فرد را در
قبال گزارههاي ديني كاهش ميدهد و اين گونه ضمانت اجرايي احكام ديني كاهش مييابد.
اختلال در هويت ديني، سبب ميشود فرد نه بتواند ارزشهاي ديني گذشته خود را
ارزيابي كند و نه صاحب ارزشهايي شود كه به كمك آنها بتواند آزادانه براي آينده
طرح ريزي كند.(34) با درهم ريختگي نظام ارزشي فرد، از ديدگاه جوان امر مثبت و خوبي
در مفاهيم ديني وجود ندارد تا انگيزهاي براي گرايش به آن داشته باشد. بنابراين،
دچار بي تفاوتي و بي مسئوليتي ميگردد. تخريب نظام ارزشي ديني سبب ميشود بسياري
از افرادي كه دچار بحران هويت ديني هستند، در پي هويت منفي باشند و هويتي بر خلاف
آن چه اولياي دين در نظر گرفتهاند برگزينند. بسياري از رفتارهاي ضد اجتماعي و
ناسازگارانه نوجوانان را ميتوان از اين ديدگاه توضيح داد. مسئوليت گريزي، دلزدگي
و بي تفاوتي، هر كدام از آثار نبود هويت هستند(35) كه در عرصه ديني و در قالبهاي
بي توجهي به فرمانهاي الهي، بي علاقگي نسبت به ارزشها، گزارهها، اماكن، مراسم و
نمادهاي ديني بروز ميكند.
با بيان اين مطالب، مشخص شد كه بحران هويت ديني، سبب تضعيف باورهاي ديني، اختلال
نظام ارزشي مذهبي و بي توجهي به احكام ديني ميشود. مسجد از مهم ترين مفاهيم و
موضوعات ديني است كه بحران هويت ديني جوان، سبب پايين آمدن اعتقاد به آن و ضعف
گرايش به حضور در جمع نمازگزاران ميشود.
2-
تهاجم فرهنگي
فرهنگ ملي
ايران با ارزشهاي مذهبي گره خورده است؛ به گونهاي كه مذهب، جزو جدايي ناپذير
هويت مردم ايران است. دشمنان انقلاب و اسلام براي دست يابي به اهداف خود، تهاجمي
گسترده را به فرهنگ و هويت ما برنامه ريزي و پشتيباني ميكنند. از آن جا كه جوانان
مهم ترين قشر اثرگذار در شكوفايي آينده نظام هستند، در تهاجم فرهنگي بيشتر از ديگر
گروهها مورد تهاجم قرار ميگيرند. دشمن در اين مسير ميكوشد جوانان را از فرهنگ
غني و كهن خود بيگانه سازد و ارزشهاي ديني را نزد آنان بي ارزش جلوه دهد.
در تهاجم فرهنگي پايگاههاي ديني همچون مسجدها مورد حمله قرار ميگيرند. دشمن به
اين شيوه ميكوشد فرهنگ ضد ارزشي غرب را در ميان جوانان گسترش دهد و آنان را نسبت
به مفاهيم و احكام ديني بي عقيده كند. تربيت دست آموزهها، فساد اخلاقي، قرار دادن
جاي گزيني براي امور عبادي كه با روحيات و غرايز جواني نيز تناسب دارد، همچون نوار
و سيديهاي مبتذل و برنامههاي ماهوارهاي، ترويج الگوهاي غربي، تضعيف باورهاي
ديني، تخريب و ترور شخصيتهاي خودي، دور كردن مردم از هويت ملي ـ اسلامي و ترويج
فرقههاي ساختگي. مسجد پايگاهي است كه در راه مبارزه با تهاجم فرهنگي بسيار مؤثر
است.(36) بنابراين، در صورتي كه در اين جدال نابرابر فرهنگي، مسجد جوانان را جذب
كند، قدم بلندي در راه مبارزه با تهاجم فرهنگي برداشته شده است.
3- روحيات و خواستههاي جوان (37) و مسجد
جوانان،
روحيات و خواستههايي دارند كه از ويژگيهاي دوران جواني است و مسجد ميتواند با
برنامههاي گوناگون و پرشور و هيجان انگيز، جوانان را به سوي فطرت پاكشان بكشاند.
به همين دليل، جوانان در برخي مراسم ديني كه شور و هيجان بيشتري دارد حضور چشمگيري
دارند. مراسم سينهزني، زنجيرزني و دستههاي عزاداري، اين ويژگيها را دارند
بنابراين، حضور جوانان در آن مراسم بيشتر به چشم ميخورد.
البته اين به معناي اختلاف ذاتي مسجد با همه روحيات و خواستههاي جوان نيست، بلكه
به اين معناست كه جوان به جهت روح بي آلايشش، گرايش به عبادت و ارضاي قوه پرستش
دارد و از سوي ديگر به جهت انرژي و پتانسيل جسمي فراوان خواهان تحرك و جنب و جوش
است كه بايد از اين ناحيه نيز سيراب شود. بنابراين، وجود برنامههاي كسل كننده كه
حس كنجكاوي و تنوعخواهي جوان را سيراب نكند، ميتواند به دوري وي از مسجد
بينجامد.
4- ناهنجاریها (38)
جوانان، روحيات و دنياي شگفتآوري دارند كه از كنار هم قرار گرفتن قدرت جسمي و قدرت احساسي به دست ميِآيد و به سمت عقلاني شدن پيش ميرود. به همين دليل، جوانان معمولا با محيط اطراف و بزرگ ترها، مشكلات رفتاري، عقيدهاي و سليقگي دارند. اين اختلاف گاهي سطحي و زودگذر است كه در شخصيت و رفتار جوان تأثير زيادي ندارد، ولي گاهي اين اختلافها به ناهنجاريها و ناسازگاري جوان ميانجامد و به اين ترتيب امنيت روحي و رواني لازم براي دين داري از بين ميرود. در اين ميان، مسجد نيز به عنوان يكي از مهم ترين گزارههاي ديني در نظام رفتاري جوان، جايگاه چنداني به دست نخواهد آورد. عوامل ظهور ناهنجاريها در نوجوانان و جوانان چنين است: درك نكردن روحيه جوان، الگوي نامناسب، تضاد در روش تربيتي، فاصله طبقاتي، كم توجهي خانوادهها، ناكارآمدي كانونهاي ديني، استفاده ابزاري از دين، كم توجهي به مشكلات، تساهل و تسامح.
5ـ دين گريزي(39)
دينگريزي
گروهي از جوانان به ويژه دستهاي كه پرورش يافته دوران انقلاب هستند، از مسائل مهم
اجتماعي و فرهنگي كشور است كه بايد مسئولان آموزش و پرورش، رسانهها، خانوادهها و
عالمان ديني، درباره آن چاره انديشي كنند. دينگريزي فقط به سبب تهاجم فرهنگي يا
هوا و هوس جوانان نيست، بلكه علتهاي گوناگوني دارد و تا زماني كه همه آنها به
صورت واقع بينانه و عميق بررسي نگردد، نسل آينده انقلاب با خطر جدي رو به رو است.
مسجد نيز به عنوان يكي از مهم ترين نهادهاي ديني، در بحران دين گريزي به گونهاي
جدي در خطر است.
برخي از عوامل دين گريزي جوانان چنين است: بيان نامعقول از برخي مفاهيم ديني، عملي
نشدن عدالت اجتماعي در سطح جامعه با وجود شعارهاي فراوان، توجه نكردن به نيازهاي
اساسي نسل جوان همچون ازدواج، كار و مسكن، استفاده ابزاري از دين به دست برخي
سياست بازان براي رسيدن به هدفهاي شخصي و گروهي، نبود برنامهريزي درست فرهنگي
براي نسلجوان و تهاجم برنامهريزي شده فرهنگي دشمنان داخلي و خارجي براي انحراف
نسل جوان.
براي بر طرف شدن اين عوامل بايد گروهها و سازمانهاي گوناگون اجتماعي، فرهنگي،
اقتصادي و سياسي، طرحي اصولي و همه سويه را برنامه ريزي كنند تا مهم ترين قشر
اثرگذار جامعه در آينده انقلاب، از دين گريزان نشوند. در اين صورت، يكي از مهم
ترين موانع حضور جوان در مسجد حذف خواهد شد.
راههاي جذب جوانان علاوه بر مواردي كه در بحث عوامل رونق و شكوفايي مسجدها مطرح
شده، عوامل ديگري نيز در جذب جوانان به مسجد مؤثر است. اين عوامل را بررسي ميكنيم:
1- امام جماعت
امام جماعت،
مهم ترين عضو مديريتي مسجد است كه ميتواند با برنامه ريزي و عملكرد درست، زمينه
مناسبي را براي پيش برد عوامل حضور مردم در مسجد، فراهم كند. درباره حضور جوانان
در مسجد نيز عملكرد امام جماعت، شخصيت امام جماعت و چگونگي برخورد او با جوانان،
در ايجاد و چگونگي نگرش جوانان نسبت به دين و مسجد بسيار مؤثر است.
روابط و احترام ميان امام جماعت و جوانان، نبايد در چارچوبي خشك و رسمي باقي
بماند. و بايد به روابط عاطفي بيانجامد؛ يعني امام جماعت به عنوان يكي از دوستان
جوانان به شمار رود. امام جماعت براي اينكه سطح روابطش را با جوانان به اين حد
برساند بايد به مسائل گوناگوني توجه داشته باشد و همواره جوانان را همراهي كند. او
ميتواند در مشكلات، آنان را ياري كند، موفقيتهايشان را به آنان تبريك بگويد، از
ناراحتي و غمهايشان ابراز تأسف كند، هداياي كوچكي همچون عطر، تسبيح و انگشتر به
عنوان يادگاري به آنان تقديم كند، در صورت امكان، روز تولدشان را به آنان تبريك
بگويد و كارهاي ديگر كه با توجه به شرايط امام جماعت و فرهنگ و روحيات اهالي محل
در برقراري و ايجاد ارتباط دوستانه و محبت آميز مؤثر است.
بهتر است ارتباط امام جماعت و جوانان به روابط حضوري محدود نشود. برقراري ارتباط
كتبي نيز ميان جوانان و امام جماعت بسيار مفيد است. در اين صورت، جوانان از اينكه
امام جماعت به آنان احترام ميگذارد و به شكل خصوصي، مطلبي را براي آنان بيان
كرده، احساس شخصيت ميكنند، به امام جماعت نزديك شده و مطالبي را كه نميتوانند
بيان كنند كتبي با امام جماعت در ميان ميگذارند. البته امام جماعت پيش از اينكه
درباره جلب جوانان به مسجد و برقراري ارتباط با وي اقدام نمايد، به بايد طور كامل
از نيازها و روحيات، ارزشها، خواستهها، سليقهها، توان منديها و آسيبهايي كه
جوان را تهديد مي¬كند و راههاي رويارويي با آن آگاه باشد. در اين صورت ميتواند
فعاليتها و برخوردهاي خود را با جوانان به شكلي تنظيم كند كه علاوه بر رفع
نيازهايشان، آنان را به مسجد بكشاند. در غير اين صورت، اميد زيادي براي موفقيت
امام جماعت در جذب جوانان به مسجد وجود ندارد. شناخت موانع برقراري ارتباط عميق و
پايدار ميان جوانان و امام جماعت، يكي از مهم ترين كارهايي است كه امام جماعت بايد
براي رسيدن به اين اهداف انجام دهد؛ چون آگاهي از اين موانع، براي انتخاب راه
كارهاي درست در جهت رفع موانع لازم است.
2- خانواده و دوستان
خانواده و
دوستان از مهم ترين عوامل تشكيل دهنده شخصيت افراد هستند كه در شكل گيري انديشه
تربيتي، سياسي، تحصيلي و ديني فرد مؤثر خواهند بود. اگر اعضاي خانواده به ويژه پدر
و مادر خود به مسجد بروند يا به رفت و آمد فرزندشان به مسجد توجه كنند يا اينكه
فضاي خانه به طور كلي با آموزشها و مفاهيم ديني آشنا باشد، ميتوان انتظار داشت
جوانان با مسجد، ميانه خوبي داشته باشد. در خارج از خانواده دوستان بر ارزشها و
بينشهاي جوان تأثير زيادي دارند. از آنجايي كه روابط دوستانه جوانان، قويتر و
مؤثرتر از ديگرردههايسني است، اهميت گروهدوستان بيشتر ميشود.
خانوادهها بايد به گونهاي غير مستقيم بر دوستان و دوست يابي فرزند خود نظارت
كنند و ملاكهاي دوست خوب و اهميت دوست و دوستي را براي جوانان بازگو كنند تا
فرزندشان به وسيله دوستان مؤمن و مسجدي به آموزههاي ديني از جمله مسجد علاقهمند
شوند.
3- امكانات و فعاليتهاي مسجد
در بحث بررسي نقاط ضعف و قوت مسجدها، به اهميت گستردگي فعاليتهاي مسجد و امكانات آن اشاره شد. با توجه به ابزارها و شيوههاي نوين فرهنگي، امروزه مسجدها بدون امكانات و فعاليتهاي گوناگون و حساب شده نميتوانند با ديگر مراكز و ابزار به ظاهر فرهنگي رقابت كنند.
امكانات
با توجه به
روحيات و فضاي فرهنگي جامعه، مسجد براي جذب جوانان، بايد دست كم در دو زمينه
فعاليت داشته باشد: امكانات فرهنگي و امكانات ورزشي. اگر از سوي مسجد در
محل، مكاني براي ورزش جوانان در نظر گرفته شود يا با
برنامه ريزي و هماهنگي هيئت امنا، جوانان مسجد بتوانند از امكانات ورزشي در سطح
شهر با تخفيف ويژه استفاده كنند، بسيار مناسب است. كانون فرهنگي، روزنامهها، مجلهها،
كامپيوتر، كتابخانه، نوارخانه، بانك سي دي و ويدئو كلوپ از امكانات فرهنگي مسجد
است كه با مديريت صحيح، ميتواند براي مسجد درآمدزا نيز باشد و به گسترش امكانات
فرهنگي كمك كند.
فعاليتها
مسجد براي جذب جوانان، بايد فعاليتهاي گوناگوني انجام دهد تا هر گروه از جوانان را با يك شيوه به سوي خود بكشاند.
برگزاري مسابقهها
برگزاري مسابقهها يكي از فعاليتهاي پردامنه و كم هزينه مسجد است كه در صورت مديريت صحيح، در آمدزا نيز خواهد بود. جوانان روحيات گوناگوني دارند. برخي به ورزش، برخي به هنر و برخي به نويسندگي علاقه مند هستند. براي مثال، در ماه مبارك رمضان پس از نماز جماعت و سخنراني، هر شب مسابقههاي ورزشي برگزار شود. اين نوع مسابقهها با روحيه بيشتر جوانان سازگار است. برگزاري مسابقههاي قرآن، خطاطي، نقاشي، نويسندگي، خاطره نويسي، عكاسي و طراحي، در موضوعي متناسب با مناسبتهاي مذهبي در ردههاي سني گوناگون، فعاليتي مؤثر و مفيد است. برخي از اين مسابقهها را ميتوان در سطح كل شهر و يا حتي كل كشور برگزار كرد. حضور امام جماعت در هنگام برگزاري مسابقهها يا اعلام نتايج در ايجاد و گسترش ارتباط او با جوانان مؤثر است. هم چنين مسابقههاي حضوري به صورت پرسش و پاسخ در مسجد، هنگام مراسمي كه در مناسبتهاي مذهبي برگزار ميشود، همراه با اهداي جوايز قابل توجه است.
سفرهاي زيارتي و سياحتي
جوانان،
روحيه پر شور و با نشاطي دارند كه در راه هدايت آنان بايد از اين روحيه استفاده
كرد. مسافرت ابزار مناسبي در اين راستا به شمار ميرود. مسافرت علاوه بر اينكه سبب
شادابي روح و روان ميشود، ابزار فرهنگي و تبليغاتي مناسبي است كه اگر مسئولان
اردو به آن توجه كنند، بسيار مفيد خواهد بود. اردو و مسافرتهاي دسته جمعي جوانان
از سوي مسجد كه با حضور امام جماعت، برخي از اعضاي هيئت امنا و جوانان متعهد
مسجدي و ديگر جوانان مسجد برگزار ميشود از چند سو قابل توجه است:
الف) مكان و محل اردو
مسئولان اردو بايد مكاني را انتخاب كنند كه فقط تفريحي يا زيارتي نباشد، بلكه بايد
به هر دو جنبه توجه شود، براي مثال مشهد مقدس و مناطق جنگي جنوب هم جنبه زيارتي و
هم جنبه سياحتي دارد.
ب) زمان اردو
زمان برگزاري اردو و مدت آن نيز در جهت دهي به محتوا و بار معرفتي و شناختي آن
مؤثر است. براي مثال برگزاري اردو در روز عرفه در مناطق جنوب، براي برگزاري دعاي
عرفه مفيد است؛ به گونهاي كه اردو دو روز پيش از روز عرفه و يك روز پس
از آن به پايان ميرسد؛ يعني اردو فقط به جنبه مذهبي توجه نداشته باشد، بلكه
مسائل تفريحي نيز رعايت شود.
هم چنين اردويي براي زيارت مسجد مقدس جمكران و برگزاري دعاي توسل در شبهاي چهارشنبه
مؤثر است. در صورت موافقت جوانان، مسافرت براي ديدار با علما و عرفا نيز پيشنهاد
ميشود.
ج) مسائل حاشيهاي
گاهي ممكن است زمان و مكان اردو همه اهداف مسئولان فرهنگي مسجد را برآورده نكند يا
اينكه به دليل روحيات و انتظارهاي ويژه جوانان، برگزاري اردو يا مكان مطلوب ممكن
نباشد. در اين صورت، توجه به مسائل حاشيهاي اردو، گامي بلند و پنهان در راستاي
دست يابي به اهداف دراز مدت و گران سنگ تربيت ديني است. اين مسائل، بدون اينكه سبب
حساسيت جوانان حاضر در اردو بشود، به گونهاي غير مستقيم بسياري از مفاهيم ديني را
به جوانان منتقل ميكند و فضاي كلي اردو را ديني ميكند.
براي مثال فرض كنيد كانون فرهنگي مسجد در تابستان، پس از به پايان رساندن
امتحانات، اردوي چند روزه در مناطق سرسبز شمال برگزار ميكند. اين اردو از نظر
زمان و مكان، مذهبي نيست و فقط سياحتي است، ولي ميتوان فضاي اردو را ديني كرد. در
اين راستا، توجه به نكات زير لازم است:
1- نام اردو بسيار مهم است و در جهت دهي كلي آن مؤثر است. براي مثال نام
اردو، به رنگ سبز انتظار يا منتظران يا سربازان جوان و ديگر مفاهيمي باشد كه با
فرهنگ مهدويت در ارتباط است.
2- برگزاري مراسم دعا و پخش اذان، نماز جماعت، سخنراني ديني و مسابقههاي
كتبي و شفاهي با موضوعهاي احكام فقهي و مسائل عقيدتي بسيار مهم و مؤثر است.
3- حضور امام جماعت در اردو و صحبتهاي موردي با جوانان، در آگاهي از نظريهها
و بحرانهاي جوانان مؤثر است.
حضور ديگر بزرگان مذهبي محل نيز مفيد است.
4- مدت زماني كه جوانان در اتوبوس هستند، صوت مذهبي مثل نوار تواشيح، مداحي،
مولودي خواني، قرآن با صوت زيبا و مناجات نامه پخش شود.
در كل بايد اردو به سمتي پيش رود كه علاوه بر بار معنوي روحاني، سبب دل زدگي
جوانان نشود و آنان خاطره خوبي از اردو داشته باشند.
مجله محلي
جوانان توان منديها و استعدادهاي فراواني دارند كه استفاده بهينه از آنها و
شكوفاسازيشان درايجاد اعتماد به نفس و مبارزه با تهاجم فرهنگي بسيار مؤثر است. يكي
از اين امور كه در پركردن اوقات فراغت و رشد علمي و اجتماعي جوانان بسيار مؤثر
است، راه اندازي مجله محلي در مسجد است. اين كار هر چند نخست با گرفتاريهايي رو
به روست، ولي نخستين دست آوردهاي آن، تداوم كار را تقويت ميكند. همه اعضاي مسجد
شامل نمازگزاران، هيئت امنا، كانون فرهنگي بسيج و امام جماعت، بايد در انجام اين
طرح كمك كنند. مطالب اين مجله با نظارت هيت امنا و امام جماعت و با نويسندگي
جوانان محل در موضوعهاي اجتماعي و ديني و محلي چاپ و در خانههاي محل، پخش شود.
هر يك از جوانان با توجه به توان منديها و علاقهاش، قسمتي از كار را بر عهده ميگيرد.
بهتر است برخي مطالب به وسيله امام جماعت و هيئت امنا نوشته شود. احكام فقهي، مسائل
عقيدتي، تفسير قرآن و روايتهايي به صورت گذرا و جالب، شخصيت شناسي شخصيتهاي
بزرگ ديني و ملي، مطالب مورد علاقه جوانان با عنوانهاي گوناگون، همچون پسرها
نخوانند، دخترها بدانند و مصاحبه با اعضاي محل در ردههاي سني و اجتماعي مختلف ميتواند
از مطالب اين مجله باشد.
كلاسهاي آموزشي
يكي مهم ترين
جنبههاي مسجد، مسائل آموزشي است. هر چند بسياري از جوانان از درس و كلاس گريزان
هستند، ولي برگزاري برخي كلاسهاي آموزشي مورد علاقه جوانان در جذب آنان مؤثر است.
كلاسهاي آموزشي ورزشي و هنري علاوه بر اينكه به امكانات زيادي احتياج ندارد، مورد
علاقه و اشتياق جوانان نيز هست. اين كلاسها در رشتههاي خياطي، گلدوزي، گل سازي،
هنرهاي دستي، خطاطي، نقاشي و طراحي، عكاسي و فيلم برداري، ورزشهاي رزمي و شنا
براي خانمها و آقايان، قابل برگزاري است. براي افزايش سطح كمي و كيفي كلاسها، هيئت
امنا بايد با بخش آموزشيهاي فني و حرفهاي وزارت آموزشي و پرورش هماهنگي كند.
برگزاري برخي كلاسهاي كمك درسي، آموزش زبان و كامپيوتر در داخل مسجد يا خارج از
مسجد، با برنامه ريزي و هماهنگي مسجد ممكن است.
4 ـ بها دادن به جوانان
جوانان روحيه
ويژهاي دارند. ستايش خواهي و جلب توجه كردن دو نوع از خواستههاي جوانان در زمينه
ذهن و عاطفه است(40). بنابراين، بها دادن به جوانان، عامل مهمي در راستاي تأمين
خواستهها و جذب آنان به مسجد است. البته اين به معناي اختيار دادن زياد و غير
منطقي به جوانان و يا پذيرش هر نوع نظر و سليقه آنان نيست.
عضويت در هيئت امنا
هيئت امنا، هيئت مديره مسجد است كه همه فعاليتهاي مسجد را سمت و سو ميدهد.
بنابراين، عضويت يكي از جوانان متعهد و مؤمن مسجدي در هيئت امنا به نوعي بها دادن
به چوانان است. اين اقدام بايد سبب ايجاد رقابت سازنده ميان جوانان، براي به دست
آوردن اين پست باشد.
نظر خواهي
شايسته است
بزرگ ترها، اعضاي هيئت امنا و امام جماعت، براي فعاليتهاي گوناگون مسجد، نظر
جوانان را جويا شوند و در صورت امكان، پيشنهادهايشان را اجرا كنند. اين اقدام سبب
خودباوري و احساس شخصيت در جوانان ميشود. آنان از اينكه ميبينند نظرهايشان در
تصميم گيريهاي مسجد اثر دارد، خوشحالند و مسجد را از خود ميدانند. در نتيجه،
پيوسته در مسجد حاضر خواهند شد.
واگذار كردن فعاليتهاي مسجد به جوانان
برخي از كارهاي مسجد را ميتوان به طور كلي يا جزئي به جوانان واگذار كرد. براي
مثال در يك مراسم، برنامه پذيرايي بر عهده جوانان باشد. اين اقدام با روحيه پرشور
و نشاط جوانان تناسب دارد و سبب ايجاد وارستگي جوانان به مسجد ميشود.
5 ـ تبليغات ديني
امروزه
تبليغات در انتقال، ترويج و حتي ايجاد يك فرهنگ در جامعه، نقش مهمي دارد. با توجه
به جنبههاي رواني و احساسي تبليغات و اثرپذيري و روحيات جوان، به نظر ميرسد با
تبليغات هوشمندانه ديني، بتوان جوانان را در مسير دين داري و مسجد ثابت قدم نگاه
داشت. در اين باره بيان چند نكته لازم است:
الف) در فضاهاي آموزشي، همچون دبيرستانها و مدرسهها، زمينه مناسبي براي تبليغات
وجود دارد. نصب پوسترهاي رنگي و جذاب در قالب اطلاع رساني، شيوه تبليغاتي مناسب به
شمار ميآيد. پخش جزوه و بروشور درباره مسجد در ميان دانش آموزان نيز مفيد به نظر
ميرسد.
ب) نصب پلاكاردهاي زيبا، درباره فضيلت و آثار مسجد و نماز جماعت در مكانهاي حضور
جوانان، همچون ميدانهاي ورزشي، قابل توجه است.
ج) پخش نوار مناجات از مسجد پيش از اذان و نماز و آماده سازي فضا، براي برگزاري
نماز نيز از راههاي تبليغات هستند.
6 ـ حضور شخصيتهاي موجه و محبوب جوانان در مسجد
انسان در
مراحل گوناگون زندگي خويش به الگو نياز دارد؛ زيرا با افزايش سن و تجربههاي ذهني،
تقليد به صورت آگاهانه صورت ميگيرد و در حيطه اراده قرار ميگيرد در اين حال، فرد
ميكوشد خود را با شخص يا اشخاصي كه افرادي قابل قبول هستند همسان كند و نگرشها و
ويژگيهاي رفتاري و اخلاقي آن فرد يا اشخاص را براي خود سر مشق قرار دهد.(41)
يكي از خواستههاي اجتماعي جوانان الگوپذيري است. او در جامعه، خواستار كساني است
كه در رفتار و گفتار براي او الگو باشند.(42) . هيئت امنا بايد شخصيتهاي محبوب
جوانان را در سطح شهر شناسايي كرده و آنان را به مسجد دعوت كند تا در جمع
نمازگزاران حاضر شوند يا اينكه اگر شخصيت برجسته و توانايي است، مراسم سخنراني
براي او تشكيل دهند.
اين كار با مشورت و همكاري خود جوانان امكان پذير است. براي مثال معلمان و مديران
به مسجد فراخوانده شوند. اين كار بايد از نظر تبليغاتي و فرهنگي به خوبي پوشش داده
شود. براي مثال با نصب پلاكارت در مقابل در مسجد به مدير دبيرستان خير مقدم گفته
شود.
به طور كلي دعوت از هنرمندان، ورزشكاران و ديگر شخصيتهاي محبوب جوانان، براي حضور
در ميان نمازگزاران، حركت مثبتي است كه چگونگي آن را موقعيت جغرافيايي مسجد و سطح
فرهنگي محل تعيين ميكند.
7ـ نظافت و تزيين مسجد
در بحث رونق و شكوفايي مسجدها درباره نظافت و معماري و ساختمان مسجد و اثرگذاري آن بر بالندگي و رشد مسجد گفتيم. جوانان روحيهاي زيبا دوست و پر نشاط دارند(43)و چنانكه فضاي مسجد چنين ويژگي داشته باشد در جذب جوانان مؤثر است. نكاتلازم براي هماهنگي شكلظاهري مسجد با اين ويژگي جوانان چنين است:
8- برخوردها
شايد مهم
ترين عاملي كه سبب پر شور و نشاط شدن محيط ميشود شيوه برخورد اهل مسجد و
نمازگزاران است. در اين برخوردها بايد علاوه بر رعايت احترام اجتماعي، طراوت و
سرزندگي وجود داشته باشد و در قالب برخوردهاي خشك، مقدس نما و تعصب گرا (به اصطلاح
پيرمردانه) خلاصه نشود.
جوان با دين اين برخورها درباره حضور يا حاضر نشدن در مسجد تصميم ميگيرد.
9 ـ بيان مباحث مورد نياز جوانان در مسجد
جنبه آموزشي
و معرفتي مسجد، يكي از مهم ترين جنبههاي آن است.
هيئت امنا و امام جماعت بايد جلسههاي ويژهاي را براي جوانان برپا و مطالبي را بر
اساس نيازها و پيشنهادهاي آنان مطرح كنند و در صورت لزوم، براي پربارتر شدن اين
جلسهها ميتوان از كارشناسان و ميهمانان نيز دعوت كرد. مسائل بلوغ، روابط دختر و
پسر، ازدواج، تحصيل، بررسي آثار تحصيل و تربيتي نماز، نقش نماز در زندگي زوجهاي
جوان و عشق مجازي يا حقيقي، از مسائلي است كه جوانان با آن رو به رو هستند.
10ـ تشويق
تشويق، يكي
از مهم ترين ابزار تربيتي است كه براي برانگيختگي و شكوفاسازي استعدادهاي انسان
براي رسيدن به كمال قابل بهره گيري است. نقش تربيتي و مثبت تشويق اين است كه
نيروهاي خفته آدمي را بر ميانگيزاند و ميل به تلاش و شادابي را فراهم ميسازد.
تشويق به جا و متناسب و متوازن با ميزان و نوع عمل باشد و روحيات، گرايشها و
شخصيت فرد در نظر گرفته شود تا بيشترين تأثير را داشته باشد.(44) . تشويق، با دو
خواسته جوان هم خواني كامل دارد: جوان ستايش خواه است و ميخواهد جلب توجه كند.
جوان شيفته تحسين و تمجيد است، به ستايشها دل ميبندد و حاضر است خود را فداي كسي
كند كه صلاحيت و شايستگي او را تأييد كرده يا به بيان تواناييهايي او پرداخته
است. او براي جلب توجه ديگران حتي به عوامل زيان، بخشي همچون سيگار روي مياورد تا
بتواند خود را نشان دهد.(45) . تشويق جواني كه در مسجد حاضر شده به گونهاي كه با
شخصيت و روحيات او موافق باشد، پاسخي است به خواستههاي دروني او در زمينه ذهن و
عاطفهاش كه دوام حضور او و آغاز حضور ديگر جوانان را نويد ميدهد. با توجه به
روحيات جوان، اين تشويق نبايد طوري باشد كه نتيجه عكس داشته باشد؛ زيرا تشويق
مستقيم اين توهم را ايجاد ميكند كه جوانان در مقابل ارزشهاي مادي واكنش ميدهند
و جذب ميشوند. بنابراين، تشويقها بايد غير مستقيم و حتي الامكان در مقابل انجام
كاري باشد.
نتیجهگیری
ساختن انسان
هايى خداترس، متقى و تسليم در برابر رضاى حق و معبود حقيقى در سايه تربيت دينى و
مذهبى كه هم مقتضاى فطرت است و هم كنترل كننده غريزه و هواى نفسانى، از مؤثرترين
روش هايى است كه تنها در مسجد مى تواند در مقابل سيل بنيان آن و ويرانگر فرهنگ
فاسد غرب بايستد و مقابله كند؛ مسجد می تواند بهترین عامل در جهت ایجاد تعلقات
معنوی نسل های مختلف با دین را برقرار نماید و ارتباط عمیق ائمه جماعت با افراد
محله خود و اجرای برنامه های آموزشی و تربیت بهترین راه و موثرترین شیوه برای
بالابردن سطح آموزش عمومی و تربیت دینی باشد. به امید روزی كه شاهد رسیدن مساجد به
جایگاه اصلی تربیتی و آموزشی باشیم.
منابع
1- ضرابی،
عبدالرضا، مقاله نقش و عملكرد مسجد در تربیت، مجله معرفت، فروردين و ارديبهشت 1379
- شماره 33.
2- متن جزوهی كمسیون راهكارهای توسعه منابع انسانی و جذب جوانان كمیسیون
تخصصی راه كارهای توسعه كمی و كیفی مساجد و چگونگی جذب جوانان..
3- حكیمی، محمد مهدی، سخنرانی: اصلاح جمعی و جایگاه كانون های فرهنگی مساجد،
بهار 1388.
4- فروغ مسجد (3)، مجموعه سخنرانی ها، كمسیونها و مقالات سومین همایش بین
المللی هفته جهانی گرامی داشت مساجد، مركز رسیدگی به امور مساجد، 30 مرداد ماه
1384.
5- متن جزوه كمسیون) تخصصی آسیب شناسی مساجد و كیفیت مقابله با آنها
6- افروز، روشهای پرورش احساس مذهبی نماز در كودكان و نوجونان، صفحه38.
7- افروز، روشهای پرورش احساس مذهبی نماز در كودكان و نوجوانان، صفحه35
8- غرر الحكم، ج 1، ص 185.
9- همان، ج 4، ص 329.
10- وسائل الشیعه، ج 7، ص 168.
11- محجة البیضاء، ج 3، ص 122.
12- ستاد مطهرى، حماسه حسینى، ج 2، ص 101.
13- بحار الانوار، ج 100، ص 93، چاپ بیروت.
14- غرر الحكم، ج 3، ص 367.
15- آل عمران(3)، آیه 159.
16- دكتر محسنى، دكتر دادستان، روانشناسى رشد، ص 153.
17- طه ، آیه 88.
18- پیوند، ش 243، ص 32.
19- اصول كافى، ج 1، ص 44.
20- نهج البلاغه، قصار 70.
21- استاد مطهرى، ده گفتار، ص 67.
22- پیوند، ش 244، ص 50.
23- استاد مطهرى، حماسه حسینى، ج 2، ص 106.
24- مطهرى، ده گفتار، ص 189.
25- احزاب ، آیه 70.
26- اصول كافى، ج 2، ص 310.
27- نك: محمد رضا شرفي، جوان و بحران هويت، انتشارات سروش، 1380، چاپ دوم.
28- محمدرضا شرفي، دنياي نوجوانان، انتشارات تربيت، ص 55.
29- گروه نويسندگان، روان شناسان بزرگ، مترجمان، دكتر احمد به پژوه و دكتر
رمضان دولتي، انتشارات تربيت، چاپ دوم، ص 64.
30- جوان و بحران هويت، صص 20 ـ 24.
31- ابن طفيل اندلسي، حكيم و فيلسوف نامدار مسلمان در اثر ارزنده و كلاسيك
فلسفياش به نام زنده بيدار اين گرايش فطري را با زيبايي هر چه تمام به تصوير ميكشد.
32- مكاتب و نظريههاي در روان شناسي شخصيت، انتشارات رشد، ص 69؛ آموزش و
پرورش براي آينده، كارشناسان يونسكو، مركز تحقيقات آموزشي، چاپ اول، 1370.
33- آنچه هويت به نسل جوان ميدهد عبارتند از: پاسخ به پرسشهاي بنيادين، جهت
بخشيدن به زندگي، روي كرد مثبت به آينده، وحدت اعتقادي، زمينه سازي هويت تمدني،
مقبوليت اجتماعي، شأن و منزلت جواني و معنا بخشيدن به جهان. (جوان و بحران هويت،
صص 96 ـ 102)
34- هورناي كارن، تضادهاي دروني ما، ترجمه محمد جعفر مصفا، چاپ پنجم، 1364 هـ
.ش، انتشارات بهجت، ص 134.
35- جوان و بحران هويت: ص 20.
36- در بخش بررسي آثار فرهنگي مسجد، نقش مسجد را در مبارزه با تهاجم فرهنگي
بيان كرديم.
37- علي قائمي، جوان از ديدگاه نيازها، خواستهها و مصالح، دفتر مشاور رئيس
سازمان صدا و سيما در امور جوانان، تهران، 1379 هـ. ش.
38- نك: فريدون موحدنيا، عوامل گرايش نوجوان و جوان به فرهنگ بيگانه، مركز
پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما، خرداد سال 1382 هـ . ش.
39- نك: همان: ص 57.
40- جوانان از ديدگاه نيازها، خواستهها و مصالح: صص 43 ـ 44.
41- سيد حسين اسحاقي، سلوك علوي، صص 67 ـ 68.
42- جوانان از ديدگان نيازها، خواستهها و مصالح، ص 49.
43- معماري مسجدها، تجلي عرفان، نور و رنگ در معماري مسجد، ص 439.
44- نك: سلوك علوي، صص 15 ـ 118.
45- نك: جوانان از ديدگاه نيازها، خواستهها و مصالح، دكتر علي قائمي، صص 43
و 44.
لیلا محمد خوانی شهری
كارشناس ارشد مامايي
اینجا حریم بهاری حضورآسمان است